Yutong Zhang, Dora Zhao, Jeffrey T. Hancock, Robert Kraut,
Diyi Yang.
Yapay Zekâ Arkadaşlarının Yükselişi:
İnsan–Chatbot İlişkileri İyi Oluşu Nasıl Etkiliyor
(The Rise of AI Companions: How Human-Chatbot
Relationships Influence Well-Being)
arXiv:2506.12605v2 [cs.HC], 17 Haziran 2025.
1 Stanford Üniversitesi, 2 Carnegie Mellon Üniversitesi.
Yapay
Zekâ Arkadaşlarının Yükselişi: İnsan–Chatbot İlişkileri İyi Oluşu Nasıl
Etkiliyor
Yakın ilişkiler insanın psikolojik
sağlığı için hayati önem taşır. Son yıllarda geniş dil modelleriyle çalışan
sohbet botları, yalnızca işlevsel yardımcılar değil, giderek “arkadaş” ya da
“partner” gibi roller üstlenmeye başlamıştır. Bu durum, bu tür ilişkilerin
insanların sosyal ihtiyaçlarını karşılayıp karşılamadığı ve psikolojik iyi
oluşu nasıl etkilediği sorularını gündeme getirmektedir.
Araştırmada, 1.131 Character.AI
kullanıcısının anketleri ve 244 kişinin 4.363 oturumdan oluşan sohbet geçmişi
incelenmiştir. Kullanım amaçları, etkileşim yoğunluğu, kendini açma düzeyi ve
çevrimdışı sosyal destek ölçülerek yaşam doyumu, yalnızlık ve sosyal aidiyet
gibi iyi oluş göstergeleriyle karşılaştırılmıştır.
Bulgular, chatbotların arkadaş gibi
kullanılmasının yaygın olduğunu göstermektedir. Katılımcıların yalnızca küçük
bir kısmı bu amacı açıkça belirtse de, sohbetlerin büyük bölümünde arkadaşlık
veya duygusal yakınlık unsurları yer almaktadır. Özellikle sosyal ağı küçük
olan kullanıcılar chatbotlara daha fazla yönelmekte, onlara kişisel sırlarını
açmaktadır. Bu durum kısa vadede rahatlama sağlasa da, uzun vadede iyi oluşun
daha düşük çıkmasıyla ilişkilidir.
Genel kullanım yoğunluğu tek başına
olumsuz değildir; fakat kullanımın “arkadaşlık” odaklı hale gelmesi psikolojik
maliyet doğurmaktadır. Kendini açma düzeyi yükseldikçe bu olumsuz etki
artmaktadır. Chatbotlarla kurulan bu ilişkiler, insan ilişkilerindeki
karşılıklılık ve empatiyi sunamadığı için beklenen desteği sağlayamamakta,
hatta güçlü sosyal ağların olumlu etkilerini bile zayıflatabilmektedir.
Sonuç olarak, yapay zekâ sohbet
botları insan ilişkilerinin yerine geçemez. Onlar en fazla tamamlayıcı araçlar
olabilir. Tasarımlarda kendini açmayı sınırlayan önlemler, kriz durumlarında
kullanıcıları insan desteğine yönlendiren mekanizmalar ve özellikle gençler
için koruyucu yaklaşımlar önemlidir. Chatbotlarla kurulan ilişkiler kısa vadede
destekleyici görünse de, uzun vadede dikkatli kullanılmadığında iyi oluş
üzerinde olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir
Yapay Zekâ Arkadaşlarının Yükselişi: İnsan–Chatbot İlişkileri İyi Oluşu
Nasıl Etkiliyor
Yutong Zhang, Dora Zhao, Jeffrey T. Hancock, Robert Kraut, Diyi
Yang (2025)
Genel Çerçeve
·
İnsanlar doğası gereği sosyal varlıklardır;
yakın ilişkiler psikolojik sağlık ve iyi oluş için kritik rol oynar.
·
Geniş dil modelleri (LLM) ile çalışan sohbet
botları yalnızca yardımcı araç olmaktan çıkıp “arkadaş” ya da “partner” gibi
sosyal roller üstlenmeye başlamıştır.
·
Platformlar (Character.AI, Replika, Chai)
milyonlarca kullanıcıya ulaşmış ve bazı kullanıcılar bu sistemlerle derin
duygusal bağlar kurmaktadır.
·
Bu gelişmeler, şu temel soruları gündeme
getiriyor:
1. Chatbotlar
insan ilişkilerinin yerine geçebilir mi?
2. Kullanıcıların
psikolojik iyi oluşunu nasıl etkiliyorlar?
3. Özellikle
sosyal açıdan kırılgan kullanıcılar için ne tür riskler barındırıyorlar?
Yöntem
·
Katılımcılar:
o
1.131 Character.AI kullanıcısı (anket verisi).
o
244 kullanıcı sohbet geçmişi paylaştı (4.363
oturum, 413.509 mesaj).
·
Ölçümler:
o
Kullanım amacı (arkadaşlık/ilişkisel, eğlence,
üretkenlik, merak).
o
Kullanım yoğunluğu (günlük zaman, bağlanma
düzeyi).
o
Kendini açma düzeyi (kişisel duygu ve
deneyimleri paylaşma).
o
İyi oluş göstergeleri: yaşam doyumu,
pozitif/negatif duygular, yalnızlık, sosyal destek, aidiyet.
o
Çevrimdışı sosyal destek: yakın arkadaş/akraba
sayısı.
Bulgular
1. Arkadaşlık
Amaçlı Kullanım Yaygın:
o
Yalnızca %12 ana amaç olarak belirtse de,
kullanıcıların yarısı chatbot ilişkilerini “arkadaş/partner” gibi tanımladı.
o
Sohbet geçmişlerinin %93’ünde en az bir
arkadaşlık/ilişkisel etkileşim vardı.
o
Konular: duygusal destek (%80), romantik rol
yapma (%68), riskli/tabu rol yapma (%31).
2. Sosyal
Ağı Küçük Olanlar Daha Fazla Chatbot Arıyor:
o
Az sayıda yakın ilişkiye sahip olanlar
chatbotları daha çok “arkadaşlık” amacıyla kullanıyor ve daha fazla kendini
açıyor.
o
Bu, Sosyal Telafi Hipotezini destekliyor.
3. Genel
Kullanım Faydalı, Arkadaşlık Kullanımı Zararlı:
o
Genel yoğun kullanım → daha yüksek iyi oluş.
o
Ancak arkadaşlık odaklı kullanım → sürekli daha
düşük iyi oluş ile bağlantılı.
4. Yoğun
Arkadaşlık Kullanımı İyi Oluşu Düşürüyor:
o
Chatbotlarla yoğun ve duygusal bağlılık kuranlar
daha olumsuz sonuçlar bildiriyor.
5. Kendini
Açma Riski Artırıyor:
o
Arkadaşlık amacıyla kullanım + yüksek kendini
açma → en düşük iyi oluş.
o
Paylaşılan konular arasında duygusal sıkıntılar,
romantik arayış, intihar düşünceleri, madde kullanımı vardı.
6. Çevrimdışı
Sosyal Destek Belirleyici:
o
Güçlü sosyal ağlar iyi oluşu artırıyor.
o
Chatbotlar düşük desteği telafi edemiyor, hatta
yoğun kullanım güçlü ağların faydasını azaltabiliyor.
o
Bu durum Sosyal İkame Hipotezi ile
uyumlu.
Tartışma
·
Chatbotlar dost, partner veya destekçi gibi
işlev görebiliyor, fakat insan ilişkilerinin yerini dolduramıyor.
·
Kullanım yoğunluğu tek başına olumlu olabilir,
ancak arkadaşlık amacıyla kullanıldığında zararlı hale geliyor.
·
Kendini açma, insan ilişkilerinde genelde
faydalıyken chatbot ilişkilerinde ters etki yapıyor.
·
Sosyal açıdan kırılgan kullanıcılar (yalnız,
desteği az olanlar) en çok risk altında.
Sonuç ve Öneriler
·
Chatbotlarla arkadaşlık ilişkisi kurmak
psikolojik iyi oluş açısından tehlikeli olabilir, özellikle yoğun kullanım ve
derin kendini açma durumlarında.
·
Bu ilişkiler destek sunuyormuş gibi görünse de
karşılıklılık, empati ve sorumluluk içermediği için uzun vadede ihtiyaçları
karşılamıyor.
·
Tasarım ve politika
açısından öneriler:
o
Chatbotların insan olmadığının net biçimde
belirtilmesi.
o
Kendini açmayı teşvik eden tasarımlara
sınırlama.
o
Kullanıcı sıkıntılı olduğunda insan desteğine
yönlendirme mekanizmaları.
o
Çocuklar, gençler ve ruh sağlığı sorunları
olanlar için özel koruyucu önlemler.
📌 Genel mesaj:
Yapay zekâ arkadaşları insan ilişkilerinin yerine geçemez; en iyi ihtimalle
onları tamamlayıcı bir araç
olarak kullanılmalıdır.
